สวัสดีเขียดผู้มีแกกทุกท่าน เชื่อว่า ‘จิตตุงแป่ง’ น่าจะเป็นคำที่หลายคนได้ยินอย่างหนาหูในช่วงเดือนที่ผ่านมา ด้วยการผวนคำที่ติดตลกอันเป็นเอกลักษณ์ที่โดดเด่นของคนไทย จนกลายมาเป็นคำขำขันประจำวงบทสนทนา

เราอาจจะพอรู้กันอยู่บ้างว่า ‘จิตตุงแป่ง’ เป็นคำที่ผวนมาจาก ‘จิตปรุงแต่ง’ 

ซึ่งหมายถึง การที่เราสรรค์สร้างจินตนาการเกี่ยวกับเรื่องใดเรื่องหนึ่งขึ้นมา โดยมีอารมณ์และความรู้สึก เช่น รัก โลภ โกรธ หลง ฯลฯ เข้าร่วมอยู่ด้วย ซึ่งบริบทที่ใช้คำนี้มักเป็นการแซวเชิงขำๆ เพื่อเป็นการบอกว่าสิ่งที่กำลังคิดหรือทำอยู่นั้นอาจไม่เป็นความจริงไปเสียทีเดียว ตัวอย่างที่เห็นภาพที่สุดที่หลายคนหยิบยกมาก็คงไม่พ้นการที่ใครสักคนบอกว่าเห็นผีหรือวิญญาณ, การกังวลว่าลางร้ายกำลังจะมาล่วงหน้าทั้งที่ตอนนี้ยังไม่มีอะไรเกิด หรือกระทั่งการชงชิปคู่จิ้นในจินตนาการของเหล่าแฟนคลับหลากหลายแฟนด้อม

แต่อันที่จริงแล้ว ‘จิตปรุงแต่ง’ มีความลึกซึ้งมากกว่านั้น

หากกล่าวถึงในเชิงหลักคำสอน จิตปรุงแต่งเป็นคำสอนหนึ่งที่ถูกหยิบยกมาพูดในหลายต่อหลายครั้ง เพื่อให้เรารู้เท่าทันสติและความนึกคิดของตัวเอง

รู้ว่าสิ่งใดที่ ‘เป็นจริง’ ในตอนนี้ และอะไรคือ ‘ภาพลวงตา’
เข้าใจว่าอะไรคือ ‘ความคิด’ อะไรคือ ‘ความกังวล’
ฝึกแยก ‘ข้อเท็จจริง’ กับ ‘ความคิดเห็น’ ให้ออกจากกัน
แล้วค่อยคิดพิจารณากันไปทีละส่วน

เป็นปกติธรรมดาที่ในหนึ่งวันเราจะมีหลายอารมณ์และความรู้สึก เพราะว่าตลอด 24 ชั่วโมงในแต่ละวันนั้น ก็ย่อมมีหลากหลายเหตุการณ์เข้ามากระทบ มีหลายสิ่งอย่างที่ต้องกระทำ และมีคนอีกมากหน้าหลายตาที่เราต้องพบปะและมีปฏิสัมพันธ์ด้วย

ทั้งหมดทั้งมวลล้วนก่อให้เกิดมวลความคิดและความรู้สึกที่หลากหลาย โดยเฉพาะอย่างยิ่งในวันที่อะไรบางอย่างอาจไม่เป็นใจเท่าไรนัก

ในทางจิตวิทยาแนวพุทธ (Bhuddhist Psychology) ซึ่งเป็นการนำศาสตร์จิตวิทยามาผนวกกับแนวคิดทางพุทธศาสนาเพื่ออธิบายกระบวนการเกิดและการดับของความทุกข์ มีข้ออธิบายที่สอดคล้องกับสภาวะจิตปรุงแต่งเอาไว้อย่างน่าสนใจถึง ‘อุเบกขา’ (Equanimity) ที่หมายถึง สภาวะรู้เท่าทันความคิด และรับรู้ถึงการมีอยู่ของอารมณ์และความรู้สึกเหล่านั้น แต่ไม่ตกอยู่ในอำนาจความรู้สึกใดเป็นพิเศษ

(หรือเราอาจเรียกง่ายๆ เป็นภาษาชาวบ้านว่า “อย่าอินเกิน”)

โดยที่การรับรู้ดังกล่าวเราจะรับรู้ได้ผ่าน ‘อายตนะ’ ทั้ง 6 ได้แก่ ตา-ดู, หู-ฟัง, จมูก-ดมกลิ่น, ลิ้น-รับรส, กาย-สัมผัส และใจ-รู้สึก ที่ทั้งหมดนี้จะทำงานเชื่อมต่อกันกลายเป็นประสาทสัมผัสในร่างกายของเราเหล่านี้ประกอบกันผ่านการรับรู้ทุกชั่วขณะ