สองคำถามนี้ สำหรับใครหลายท่านอาจมองว่า เป็นคำถามที่หาคำตอบได้อย่างยากแสนยาก เพราะเรารู้กันดีว่า ‘ความสุข’ เป็นสิ่งที่มีความปัจเจกและนามธรรมมากพอสมควร หน้าตาของความสุขสำหรับแต่ละคนอาจมีทั้งคล้ายกันและต่างกัน หรือความสุขของฉัน อาจหน้าตาไม่เหมือนกับความสุขของเธอเลยก็เป็นได้

แต่สำหรับใครหลายคนนั้น ‘ความสุข’ อาจเกิดขึ้นได้จากการ ‘มีชีวิตที่ดี’

อริสโตเติล (Aristotle) นักปราชญ์ชาวกรีกผู้มีชื่อเสียงอย่างมากในฐานะนักปรัชญาและนักวิทยาการอีกหลายแขนง เราอาจรู้จักเขาในฐานะของนักคิดทางวิชาปรัชญาการเมือง แต่เขายังคงเป็นอีกคนหนึ่งที่นิยามและตั้งคำถามเกี่ยวกับ ‘ความสุข’ ของผู้คนในขณะนั้น และยังคอยชวนคิด ชวนคุยอยู่เสมอว่า “มนุษย์เราควรมีชีวิตอยู่อย่างไร?” และคำตอบสำหรับอริสโตเติลเอง คือ ‘การแสวงหาซึ่งความสุข’

อย่างไรก็ดีสำหรับเขามองว่า ‘ความสุข’ ไม่ใช่การแสวงหาความเบิกบานและสำราญชั่วครั้งชั่วคราว แต่หมายถึงการตั้งเป้า และมองหาถึงความหมายของการมีชีวิต ทั้งหมดนี้เป็นสิ่งที่เราสามารถเลือกเองได้ ซึ่งแน่นอนว่า แต่ละคนมีความต้องการที่ไม่เหมือนกัน

ทั้งหมดทั้งมวลนั้นคือสิ่งที่อริสโตเติลให้คำจำกัดความไว้กับคำว่า ‘ยูไดโมเนีย’ (Eudaimonia) ซึ่งหมายความกว้างๆ ถึง จิตวิญญาณที่อยู่อย่างสุขสบาย

สำหรับใครที่สนใจศึกษาหรืออย่างน้อยก็รู้จักกับ ‘ปรัชญาสโตอิก’ (Stoic Philosophy) กันมาบ้าง หลายท่านอาจทราบว่า ปรัชญาสโตอิกนั้น คือแนวคิดที่ว่าด้วยการที่เราสามารถมีชีวิตและจิตใจที่มีความมั่นคงไม่อ่อนไหว ไม่ว่าจะมีอะไรมากระทบแล้วนั้น อีกสิ่งหนึ่งสำคัญคือ ‘ยูไดโมเนีย’ นั้นอาจเรียกได้ว่า เป็นเป้าหมายสูงสุดในการบรรลุซึ่งการใช้ชีวิตแบบสโตอิกได้เช่นเดียวกัน

แล้วยูไดโมเนียหน้าตาเป็นแบบไหนล่ะ?

เราเชื่อว่าหลายคนยังมีคำถาม

“…บางคนระบุความสุขด้วยคุณธรรม

บางคนด้วยภูมิปัญญาเชิงปฏิบัติ

คนอื่นๆ ด้วยภูมิปัญญาเชิงปรัชญา

คนอื่นๆ กับสิ่งเหล่านี้ หรือหนึ่งในสิ่งเหล่านี้

พร้อมกับความสุขหรือไม่ปราศจากความสุข…”

ข้างต้นนี้อาจเป็นคำตอบของอริสโตเติลที่ถูกระบุไว้ในจริยธรรมของนิโคมาเคียน (Nicomachean Ethics) เล่มที่ 1 บทที่ 8 ที่เขาระบุคำตอบเกี่ยวกับ ‘ความสุข’ ตามแบบฉบับที่เขามอง

ยูไดโมเนียก็อาจไม่ต่างกันมากนัก แทนที่เราจะสนใจความสุขที่สร้างความรื่นเริงเบิกบานใจให้แก่เราแค่ชั่วครู่ แต่สิ่งที่ยั่งยืนกว่า อาจเป็นการใช้ชีวิตอย่างคำนึงถึงการใช้ชีวิตอย่างมีความสุขผ่านความสุขที่ยั่งยืนในสภาวะทางจิตใจ ซึ่งจะได้มาก็ต่อเมื่อ ‘ค้นพบ’ วิถีที่เหมาะเหม็งที่สุดตามแต่แบบฉบับของมนุษย์แต่ละคน

อย่างไรก็ตาม นอกเหนือไปจากคำนิยามของอริสโตเติลแล้วนั้น ยูไดโมเนียยังนับว่าเป็นเป้าหมายสูงสุดของชาวกรีกโบราณที่เป็นผู้หมายมั่นใช้ชีวิตด้วยวิถีทางแห่งปรัชญา ซึ่งยูไดโมเนียจะเกิดขึ้นก็ต่อเมื่อเรามีองค์ประกอบครบทั้งหมด 3 ส่วน ซึ่งได้แก่ 

1. แยกแยะออกว่า อะไรคือสิ่งที่ ‘ควบคุมได้’ และ ‘ควบคุมไม่ได้’ และสนใจเพียงแค่สิ่งที่ควบคุมได้ 
   
2. รู้จักตนเองและรับผิดชอบชีวิต เพราะชีวิตของเราคือผลการกระทำที่มาจากตัวเราเอง
   หาใช่ใครอื่น
3. ทำชีวิตให้ดีงามและมีความสมบูรณ์ในแบบฉบับของตนเอง เพื่อสร้าง ‘ตัวตนที่ดีที่สุด’

ทั้งหมดทั้งมวลนี้ ผู้เขียนขอกลับมาที่คำถามในจุดเริ่มต้นว่า ‘ความสุข’ สำหรับคุณนั้นมีหน้าตาและนิยามว่าอย่างไร? และแน่นอนที่สุดว่าเมื่อมาถึงบรรทัดนี้แล้ว แต่ละท่านอาจยังมีความคิดที่ทั้งเหมือน ต่าง หรือคล้ายกันออกไปในการตอบคำถามดังกล่าวนั้น

และนั่นไม่ใช่เรื่องที่ผิดหรือแปลกแต่อย่างใด เพราะยูไดโมเนียบอกกับเราว่า ชีวิตที่ดีที่สุดคือ
ชีวิตที่เรารู้เท่าทันถึงสภาวะภายในจิตใจของเราเอง

ซึ่งแต่ละคนมีวิถีทางและการใช้ชีวิตที่แตกต่างกัน

และการอยู่กับปัจจุบันอย่างมีสติและไม่หวั่นไหวเมื่อมีอะไรมากระทบ ก็อาจเป็นวิถีทางหนึ่งที่จะทำให้เรารู้และเข้าใจตัวเองได้อย่างดีที่สุด